Smarowanie w warsztacie: olejarka, towotnica, smarownica i strzykawka do oleju

Towotnica czy smarownica: to jest to samo narzędzie

Zacznijmy od rozstrzygnięcia, które oszczędza sporo czasu: towotnica i smarownica to nie są dwa różne narzędzia, między którymi trzeba wybierać. To dwie nazwy tego samego przedmiotu. Słowo towot jest dawnym określeniem smaru stałego, czyli tej gęstej, plastycznej masy, którą wciska się w łożyska i przeguby. Narzędzie do jej podawania nazwano więc towotnicą, dokładnie tak samo jak narzędzie do oleju nazwano olejarką. Z czasem w języku technicznym utrwaliła się nazwa smarownica, ale starsza forma nie zniknęła i wciąż jest w powszechnym użyciu, zwłaszcza w rolnictwie, w transporcie i w warsztatach z dłuższą tradycją.

Towotnica, a tawotnica

W obiegu funkcjonuje też forma tawotnica, przez "a" w pierwszej sylabie. Jest to zniekształcenie oryginalnego słowa, ale utrwalone na tyle mocno, że spotkasz je w katalogach i w wyszukiwarce równie często jak wersję poprawną. Jeżeli więc szukasz towotnicy, tawotnicy albo smarownicy, trafiasz za każdym razem w to samo: w narzędzie tłoczące smar stały pod wysokim ciśnieniem. Warto o tym wiedzieć, bo przy porównywaniu ofert łatwo uznać, że dwa sklepy sprzedają coś innego, podczas gdy różni je wyłącznie nazewnictwo.

Skoro nazwa nie jest kryterium wyboru, pozostaje pytanie, które faktycznie ma znaczenie: czym w danym punkcie należy smarować. I to jest prawdziwy podział w całym temacie, przebiegający między smarem stałym a olejem. Od niego zależy nie tylko narzędzie, ale też technika pracy, ciśnienie i konsekwencje pomyłki. Dlatego resztę tego poradnika ułożyliśmy właśnie wokół tej różnicy, a nie wokół nazw.

Smar stały czy olej: prawdziwy podział

Smar stały i olej pełnią tę samą funkcję, czyli rozdzielają współpracujące powierzchnie, ale robią to w zupełnie inny sposób i w innych warunkach. Smar stały jest olejem zagęszczonym mydłem litowym, wapniowym albo innym środkiem, przez co pozostaje w miejscu podania i nie wycieka. To czyni go właściwym środkiem tam, gdzie węzeł jest otwarty albo tylko częściowo osłonięty, gdzie działa woda i pył, i gdzie nie ma obiegu z układem smarowania. Olej z kolei płynie, dociera w szczeliny niedostępne dla smaru, odprowadza ciepło i zanieczyszczenia, ale wymaga zbiornika albo powierzchni, z której nie ucieknie w ciągu godziny.

Z tej różnicy wynika bezpośrednio budowa narzędzi. Smarownica musi wytworzyć bardzo wysokie ciśnienie, bo gęsty smar trzeba przepchnąć przez wąski kanał smarowniczki i pokonać opór starego smaru w węźle. Modele dźwigniowe osiągają w okolicach pięciuset barów i to nie jest wartość na wyrost, tylko warunek skuteczności. Olejarka pracuje przy ciśnieniu nieporównanie niższym, bo olej sam spływa, a jej zadaniem jest raczej dostarczyć kroplę w konkretne miejsce niż przepchnąć cokolwiek pod naciskiem. Poniższa tabela zestawia wszystkie cztery narzędzia z obu naszych kategorii.

Jakie narzędzia do smarowania można znaleźć w warsztacie?

Najważniejszy wniosek praktyczny brzmi: te narzędzia nie są wymienne i próba ich zamiany kończy się źle w obie strony. Smaru stałego nie wtłoczysz olejarką, bo jej tłok nie wytworzy potrzebnego ciśnienia, a gęsta masa zablokuje wąską rurkę. Oleju z kolei nie podasz smarownicą, bo uszczelnienia zbiornika nie są przewidziane pod płyn i olej zacznie wyciekać wokół tłoka, brudząc wszystko dookoła. Jeżeli obsługujesz jedno i drugie, a większość warsztatów obsługuje, potrzebujesz po prostu dwóch narzędzi.

Smarownica i towotnica: jak wybrać

Smarownica działa na prostej zasadzie: tłok wypycha smar ze zbiornika do przewodu zakończonego końcówką, którą nasadzasz na smarowniczkę. To, co różni modele, sprowadza się do trzech rzeczy: sposobu wytwarzania nacisku, wielkości zbiornika oraz tego, jak napełniasz narzędzie. Sposób wytwarzania nacisku decyduje o wygodzie i tempie pracy, wielkość zbiornika o tym, jak często przerywasz pracę na uzupełnienie, a metoda napełniania o czystości i o koszcie eksploatacji. Warto przemyśleć wszystkie trzy, bo smarownica to narzędzie, którego używa się latami.

Smarownica dźwigniowa: podstawa warsztatu

Konstrukcja dźwigniowa to standard i najczęstszy wybór. Długa dźwignia daje przełożenie pozwalające jedną ręką osiągnąć ciśnienie rzędu kilkuset barów, co wystarcza do przepchnięcia smaru nawet przez częściowo zapchaną smarowniczkę. Smarownica dźwigniowa BETA 1750 w wersji 500 ml pracuje z ciśnieniem sięgającym około 550 barów, ma stalowy korpus, głowicę ze stopu cynku i zawór odpowietrzający, a w zestawie dostajesz przewód giętki z nylonu oraz końcówkę czteroszczękową. Dostępny jest też wariant o pojemności 750 ml dla tych, którzy nie chcą przerywać pracy na dolewkę.

Warianty specjalistyczne rozwiązują konkretne problemy. Model 1750HS/500 przystosowano do pracy na wysokości, co przy smarowaniu punktów nad głową robi realną różnicę. Model 1750KG10 z dziesięciokilogramowym zbiornikiem i dwumetrowym przewodem to rozwiązanie dla warsztatów obsługujących maszyny z dużą liczbą punktów smarnych, gdzie ciągłe napełnianie małej smarownicy jest największą stratą czasu. Na drugim biegunie są konstrukcje kompaktowe: mini smarownica BETA 1750M o pojemności 100 ml z wąską dyszą oraz model 1750M3 z trzema wymiennymi końcówkami, przeznaczone do punktów w ciasnych zabudowach, gdzie pełnowymiarowe narzędzie po prostu nie wejdzie.

Smarownica pneumatyczna: gdy punktów jest dużo

Przy kilkunastu czy kilkudziesięciu punktach smarnych dziennie ręka przestaje wystarczać, i to nie z powodu siły, tylko powtarzalności. Każdy punkt wymaga kilku ruchów dźwignią, a po godzinie takiej pracy tempo spada, a wraz z nim staranność. Smarownica pneumatyczna rozwiązuje ten problem, bo naciskasz spust, a resztę robi sprężone powietrze. Smarownica pneumatyczna BETA 1947G pracuje przy ciśnieniu zasilania od 4 do 10 barów, ma przyłącze 1/4 cala GAS, aluminiową głowicę odlewaną i mosiężny zawór odporny na korozję, a waży 1,9 kg. Obsługuje zarówno naboje 400 g, jak i 500 cm³ smaru luzem. Wersją rozbudowaną jest model 1947G2 w konfiguracji dwa w jednym.

Nabój czy smar luzem

Sposób napełniania to decyzja, którą podejmuje się raz, a odczuwa przy każdym uzupełnieniu. Nabój, czyli gotowy wkład o pojemności około 400 gramów, wkłada się do zbiornika w kilkanaście sekund, bez brudzenia rąk i bez ryzyka, że do smaru dostanie się piasek. Płacisz za to wyższą cenę za kilogram smaru i ograniczasz się do dostępnych rodzajów. Napełnianie luzem jest tańsze, pozwala użyć dowolnego smaru i ma sens przy dużym zużyciu, ale wymaga starannego przełożenia masy do zbiornika i zawsze niesie ryzyko wprowadzenia zanieczyszczeń. Modele takie jak BETA 1750 obsługują oba sposoby, więc decyzję można podejmować na bieżąco. Cały wybór narzędzi znajdziesz w kategorii smarownice i towotnice.

Olejarka i strzykawka do oleju

Po drugiej stronie podziału stoją narzędzia do oleju i tu wybór jest prostszy, bo sprowadza się głównie do pojemności oraz do tego, czy chcesz podawać olej kroplami, czy przelewać go litrami. Olejarka to klasyczna oliwiarka: zbiornik z tłoczkiem albo z elastycznym dnem i rurka doprowadzająca. Jej zadaniem jest dostarczyć niewielką ilość oleju dokładnie tam, gdzie trzeba, czyli na zawias, prowadnicę, łańcuch, sworzeń albo mechanizm, do którego nie da się dosięgnąć palcem. Strzykawka to narzędzie o innej roli: służy do przetłaczania większych ilości płynu, najczęściej przy napełnianiu przekładni i skrzyń, gdzie nie da się wlać oleju z kanistra.

Wśród olejarek podstawowy podział przebiega według materiału i rodzaju rurki. Wersje z tworzywa sztucznego są tańsze i lżejsze, jak olejarka BETA 1755C/125 z zakrzywioną rurką czy olejarka ciśnieniowa BETA 1754/150 z rurką giętką. Wersje metalowe są trwalsze i odporniejsze na rozpuszczalniki: taka jest olejarka ciśnieniowa metalowa BETA 1751N/200 z giętką rurką o długości 140 mm. Rurka sztywna daje lepszą kontrolę kierunku, giętka pozwala dotrzeć za przeszkodę. Do pracy naprawdę precyzyjnej, przy mechanizmach i drobnych zespołach, przeznaczona jest olejarka w kształcie pióra BETA 1756 o pojemności 5 ml, którą dozuje się dosłownie kroplami. Praktycznym rozwiązaniem dla warsztatu jest też zestaw trzech olejarek po 50 ml, pozwalający trzymać trzy różne oleje bez ryzyka pomyłki.

Strzykawki dobiera się głównie pojemnością, bo od niej zależy, ile razy trzeba wracać do kanistra. Model 1756B mieści 500 ml, a strzykawka olejowa BETA 1756D o pojemności 1500 ml z podwójną uszczelką pozwala napełnić typową przekładnię za jednym albo dwoma podejściami. Osobną grupą są narzędzia do konkretnych płynów, i tu warto uważać na dobór, bo materiał uszczelnień ma znaczenie. Strzykawka BETA 1756V przystosowana jest do oleju i do płynu hamulcowego, model 1756G o pojemności 1,5 litra z zestawem przewodów przeznaczono do oleju napędowego, a pompa syfonowa BETA 1756E służy do przetaczania benzyny. Pełny wybór znajdziesz w kategorii olejarki i strzykawki do oleju.

Jak smarować smarownicą krok po kroku

Samo narzędzie to połowa sprawy, bo większość problemów przy smarowaniu bierze się z techniki, a nie ze sprzętu. Dwie sytuacje powtarzają się najczęściej: smar nie chce wyjść mimo pompowania, co zwykle oznacza powietrze w zbiorniku albo zapchaną smarowniczkę, oraz smar wychodzi bokiem zamiast wejść do węzła, co oznacza źle nasadzoną końcówkę. Poniższa procedura eliminuje oba przypadki i przy okazji chroni uszczelnienia węzła przed uszkodzeniem nadmiarem smaru.

1. Dobierz smar do węzła. Sprawdź zalecenie producenta maszyny. Nie mieszaj smarów o różnych zagęszczaczach, bo mieszanina potrafi się rozwarstwić i stracić właściwości smarne.
2. Napełnij smarownicę. Włóż nabój po zdjęciu obu zaślepek albo nałóż smar luzem, unikając zapowietrzenia. Przy napełnianiu luzem dociskaj masę do dna zbiornika.
3. Odpowietrz narzędzie. Otwórz zawór odpowietrzający albo pompuj do momentu, aż z końcówki wyjdzie ciągła strużka smaru bez przerw. Pominięcie tego kroku to najczęstsza przyczyna wrażenia, że smarownica jest zepsuta.
4. Oczyść smarowniczkę. Przetrzyj ją do sucha przed nasadzeniem końcówki. Piasek wciśnięty razem ze smarem trafia prosto do łożyska i działa jak pasta ścierna.
5. Nasadź końcówkę prostopadle i do oporu. Końcówka czteroszczękowa powinna zatrzasnąć się na kulce smarowniczki. Jeżeli siedzi krzywo, smar wyjdzie bokiem.
6. Pompuj powoli i licz suwy. Zwykle wystarczy od dwóch do pięciu suwów. Obserwuj węzeł: pojawienie się świeżego smaru na obrzeżu oznacza, że stary został wypchnięty i można przerwać.
7. Nie przesmaruj. Nadmiar smaru w łożysku podnosi opory i temperaturę, a w węzłach z uszczelnieniem gumowym potrafi wypchnąć uszczelniacz, co otwiera drogę wodzie i pyłowi.
8. Usuń nadmiar i odstaw narzędzie. Zetrzyj wyciśnięty smar, bo zbiera kurz i piasek. Końcówkę smarownicy nasadź na zaślepkę albo owiń, żeby nie zabrudziła się w skrzynce.

Jeżeli mimo poprawnego odpowietrzenia smar nie wchodzi, problemem jest najczęściej sama smarowniczka: kulka zapiekła się w gnieździe albo kanał jest zapchany starym, stwardniałym smarem. Wtedy pomaga wymiana smarowniczki, która kosztuje kilka złotych, albo zastosowanie szybkozłącza samozaciskowego, jak sztywny przewód do modelu 1750 w połączeniu z odpowiednią końcówką. Przy punktach trudno dostępnych warto mieć w warsztacie zarówno przewód giętki, jak i sztywny, bo to one, a nie sama smarownica, decydują o tym, czy dojdziesz do węzła.

Jaki smar do czego

Dobór smaru jest tematem na osobny artykuł, ale kilka podstawowych rozróżnień warto znać od razu, bo najczęstszy błąd polega na traktowaniu każdego smaru jak uniwersalnego. Smar wielofunkcyjny na bazie mydła litowego sprawdza się w większości typowych węzłów i to nim napełnia się smarownicę do codziennej obsługi maszyn i pojazdów. Smar litowy biały wybiera się tam, gdzie liczy się czystość pracy i odporność na wodę, na przykład przy mechanizmach w pojazdach. Smar na bazie PTFE stosuje się do węzłów pracujących wolno, przy dużym nacisku i tam, gdzie potrzebny jest niski współczynnik tarcia.

Osobną grupą są środki, które w ogóle nie służą do smarowania w sensie klasycznym. Smar miedziowy nakłada się na gwinty i połączenia pracujące w wysokiej temperaturze, żeby zapobiec zapiekaniu i umożliwić późniejszy demontaż, na przykład na śruby kolektora albo prowadnice zacisków hamulcowych. Smar silikonowy w sprayu przeznaczono do elementów gumowych i tworzyw, których zwykły smar mineralny może uszkodzić, czyli do uszczelek, prowadnic szyb i przewodów. Jeżeli nie masz pewności, zawsze wygrywa zalecenie producenta maszyny, a nie przyzwyczajenie warsztatowe.

Akcesoria, które decydują o wygodzie

Przy smarowaniu więcej problemów sprawia dojście do punktu niż samo podanie smaru, dlatego akcesoria bywają ważniejsze od modelu narzędzia. Podstawowy zestaw to dwa przewody i dwie końcówki. Przewód giętki z nylonu o długości 310 mm pozwala wprowadzić końcówkę za przeszkodę i wygiąć ją pod kątem, przewód sztywny daje precyzję i pewne nasadzenie w miejscach widocznych. Końcówka czteroszczękowa z gwintem M10x1 to standard pasujący do typowych smarowniczek hydraulicznych. Do punktów, w których trzeba szybko przepinać narzędzie, przydaje się szybkozłącze samozaciskowe, dostępne również w wersji wydłużonej do węzłów schowanych głęboko w konstrukcji.

Po stronie olejowej warto pamiętać o dwóch drobiazgach, które oszczędzają sporo sprzątania. Pierwszym jest lejek ze złączem bagnetowym, pozwalający wlać olej bez rozlewania przy wlewach ustawionych niewygodnie. Drugim są zapasowe o-ringi do strzykawek, bo to właśnie uszczelnienia zużywają się pierwsze i to one odpowiadają za sytuację, w której strzykawka przestaje zasysać. Wymiana pary o-ringów kosztuje ułamek ceny nowego narzędzia. Przy pracach z olejem przyda się też miska na zużyty olej, żeby spuszczany płyn nie trafiał na posadzkę.